Zjawisko cichej wymiany matki
Zjawisko cichej wymiany matki stanowi wyrafinowany mechanizm biologiczny, dzięki któremu rodzina pszczela dokonuje sukcesji władzy bez podziału roju i bez przerywania ciągłości pracy ula. Z perspektywy biologii pszczoły miodnej, jest to dążenie „superorganizmu” do zachowania najwyższej jakości genetycznej i reprodukcyjnej przy jednoczesnym uniknięciu ryzyka, jakie niesie ze sobą naturalna rójka.
Czym jest cicha wymiana? Definicja i istota
W przeciwieństwie do mateczników rojowych, które budowane są w celu podziału rodziny, lub mateczników ratunkowych, powstających w wyniku nagłej utraty matki, mateczniki cichej wymiany są wynikiem planowego działania robotnic dążących do zastąpienia obecnej matki nową. Pszczoły budują je zazwyczaj w niewielkiej liczbie – od 1 do 3 sztuk – najczęściej na płaszczyźnie plastra lub w jego górnej części, dbając o ich wyjątkową masywność i staranne wykończenie.
Dlaczego dochodzi do cichej wymiany? Analiza przyczyn
Instynkt rodziny pszczelej jest bezbłędny w wykrywaniu defektów matki, które pszczelarzowi mogą wydać się nieistotne. Do głównych czynników inicjujących ten proces należą:
- Niewydolność feromonowa: Matka wydziela tzw. substancję mateczną, która hamuje instynkt budowy mateczników u robotnic. Gdy jej poziom spada (z powodu wieku lub choroby), pszczoły rozpoczynają proces wychowu nowej matki.
- Wady fizyczne i urazy: Urazy mechaniczne, takie jak utrata kończyny, uszkodzenie skrzydeł lub narządów gębowych, dyskwalifikują matkę w oczach rodziny.
- Wyczerpanie zapasu nasienia: Stara matka, której zapas nasienia w zbiorniczku nasiennym ulega wyczerpaniu, zaczyna składać jaja nieunasiennione (trutowe) w komórkach pszczelich, co jest sygnałem do jej natychmiastowej wymiany.
- Choroby wewnętrzne: Problemy zdrowotne, takie jak melanoza, wpływające na plenność matki.
Kiedy i jak rozpoznać cichą wymianę? (Przegląd pasieczny)
Pszczelarz może zidentyfikować to zjawisko podczas standardowego przeglądu ula, zwracając uwagę na następujące wskaźniki:
- Liczba mateczników: Znalezienie zaledwie 1–3 mateczników, często o dużej masie i grubych ściankach, jest niemal pewnym dowodem na cichą wymianę.
- Stan czerwienia: Mimo obecności mateczników, stara matka nadal czerwi, a w ulu znajduje się czerw w każdym stadium rozwoju.
- Brak nastroju rojowego: Pszczoły nie przejawiają charakterystycznego dla rójki „lenistwa” – rodzina nadal aktywnie buduje plastry i zbiera pożytek.
- Współobecność dwóch matek: Jest to najbardziej unikalny aspekt – po wygryzieniu się młodej matki, przez pewien czas (nawet do kilku tygodni) można spotkać obie matki pracujące na tym samym plastrze.
** Przebieg procesu krok po kroku**
- Budowa miseczek: Robotnice przygotowują miseczki matecznikowe, zazwyczaj w środkowej części gniazda.
- Złożenie jaja: Matka składa jaja do miseczek, co jest wynikiem stymulacji (a czasem przymusu) ze strony robotnic.
- Intensywne karmienie: Larwy w matecznikach cichej wymiany otrzymują mleczko najwyższej jakości w obfitych ilościach, co przekłada się na ich wybitną kondycję fizyczną.
- Wygryzienie i lot godowy: Młoda matka wygryza się i po osiągnięciu dojrzałości odbywa lot godowy.
- Przejęcie roli: Po rozpoczęciu czerwienia przez nową matkę, stara jest stopniowo eliminowana z życia rodziny.
Jak postępować?
Zjawisko cichej wymiany jest dla pasieki bardzo korzystne i pszczelarz nie powinien mu przeciwdziałać.
- Nie niszcz mateczników: Jeśli zauważysz tylko 2–3 mateczniki przy normalnie pracującej rodzinie, pozwól naturze działać. Matki z cichej wymiany są uważane za najlepsze biologicznie – są duże, żywotne i bardzo plenne.
- Zapewnij spokój: Niepokojenie rodziny w trakcie trwania tego procesu może zakłócić lot godowy młodej matki.
- Wykorzystaj nadmiar: Jeśli pszczoły założyły np. trzy mateczniki, możesz jeden z nich ostrożnie wyciąć i wykorzystać do ratowania innej, bezmatecznej rodziny.
- Monitoruj obecność trutni: Upewnij się, że w okolicy są dojrzałe trutnie. Jeśli cicha wymiana następuje bardzo późną jesienią, nowa matka może nie zostać prawidłowo unasienniona.
Podsumowanie
Cicha wymiana matki to dowód na inteligencję i instynkt przetrwania rodziny pszczelej jako całości. Pozwala ona na bezbolesne odmłodzenie populacji wewnątrz ula, bez strat w produkcji miodu i osłabienia siły rodziny, co czyni ją procesem pożądanym w każdej profesjonalnie prowadzonej pasiece.