Formowanie kłębu zimowego na ramkach – biologia, mechanizmy i praktyka pasieczna

Tworzenie kłębu zimowego jest kluczowym mechanizmem adaptacyjnym pszczoły miodnej, umożliwiającym przetrwanie kolonii w niesprzyjających warunkach termicznych poprzez zbiorową termoregulację. W przeciwieństwie do wielu innych owadów, pszczoły nie zapadają w letarg, lecz pozostają aktywne, utrzymując wewnątrz skupiska temperaturę niezbędną do przeżycia, wykorzystując jako paliwo zgromadzone zapasy miodu.

Biologiczne i fizykalne podstawy formowania kłębu

Proces zawiązywania kłębu jest ściśle skorelowany z temperaturą otoczenia. Pierwsze oznaki skupiania się pszczół w uliach obserwuje się, gdy temperatura zewnętrzna spada poniżej 12–13°C. Przy dalszym spadku do poziomu +7°C do +8°C kłąb staje się w pełni uformowany i zwarty.

Struktura kłębu zimowego przypomina elipsoidę lub spłaszczoną kulę, przedzieloną plastrami na warstwy. Można w niej wyróżnić dwie główne strefy:

1. Otoczka (skorupa): Zewnętrzna warstwa składa się z gęsto upakowanych, mało aktywnych pszczół, których zadaniem jest izolacja termiczna. Grubość tej warstwy waha się od 2 do 10 cm i zależy od temperatury zewnętrznej – im jest zimniej, tym otoczka staje się grubsza i szczelniejsza. Pszczoły w tej strefie wchodzą głowami do rurkowatych komórek plastra, co dodatkowo zwiększa gęstość kłębu.
2. Jądro (centrum): Wewnątrz kłębu pszczoły rozmieszczone są luźniej, co pozwala im na aktywność ruchową. To tutaj generowane jest ciepło poprzez mikrowibracje mięśni tułowia.

Temperatura wewnątrz kłębu nie jest stała i ulega wahaniom. W pierwszej połowie zimowli, gdy nie ma czerwiu, temperatura w centrum waha się od 14°C do 25°C. Krytycznym punktem jest poziom ok. 14°C – gdy temperatura spadnie do tej granicy, pszczoły w jądrze wzmagają metabolizm, generując tzw. skok temperatury do około 25°C, po czym następuje faza powolnego stygnięcia.

Lokalizacja kłębu na ramkach

Naturalne miejsce zawiązania kłębu zależy od kilku czynników:

• Wylotek i wentylacja: Pszczoły instynktownie wybierają miejsce naprzeciwko wylotka, gdzie mają zapewniony dopływ świeżego powietrza bogatego w tlen.
• Ostatni czerw: Kłąb najczęściej formuje się na tych częściach plastrów, z których wygryzł się ostatni jesienny czerw.
• Jakość plastrów: Preferowane są plastry brązowe, „ciepłe”, w których wychowano już kilka pokoleń pszczół, ponieważ mają one lepsze właściwości izolacyjne niż świeża woszczyna.
• Wystawa słoneczna: W ulach o cieńszych ściankach kłąb może przesuwać się w stronę południowej ściany ula, która jest ogrzewana promieniami słońca.

Dynamika kłębu w trakcie zimowli

Kłąb zimowy nie jest statyczny. Pszczoły stale przemieszczają się z powierzchni do wnętrza, wymieniając się rolami izolatorów i grzejników. Całe skupisko porusza się po plastrach w ślad za zjadanymi zapasami. Standardowy kierunek ruchu to z dołu do góry, a po osiągnięciu górnych beleczek ramek – od przodu do tyłu ula.

Kluczowe znaczenie ma ciągłość zapasów. Pszczoły mogą przechodzić na sąsiednie ramki tylko wtedy, gdy temperatura zewnętrzna wzrośnie powyżej 0°C. W przypadku mrozów, jeśli pszczoły napotkają puste komórki na ramce, na której siedzą, mogą zginąć z głodu, nawet mając pełne ramki obok.

Praktyczna instrukcja przygotowania gniazda (Jak, Co i Dlaczego)

Prawidłowe ułożenie ramek jesienią determinuje sukces zimowli. Poniżej przedstawiono kroki niezbędne do optymalnego uformowania kłębu:

Krok 1: Jesienny przegląd i selekcja ramek (Sierpień/Wrzesień)

• Co: Należy usunąć z gniazda ramki stare (czarne), uszkodzone oraz ramki zbyt jasne (dziewicze), które słabo trzymają ciepło.
• Dlaczego: Pszczoły najlepiej zimują na ramkach ciemnobrązowych, które zapewniają stabilność termiczną kłębu.

Krok 2: Dostosowanie wielkości gniazda do siły rodziny

• Jak: Pozostawiamy tyle ramek, ile pszczoły gęsto obsiadają na czarno. Dla średniej rodziny jest to zazwyczaj 7–8 ramek, dla silnej 9–10.
• Dlaczego: Zbyt obszerne gniazdo prowadzi do wychłodzenia bocznych ramek, skraplania się pary wodnej i pleśnienia zapasów.

Krok 3: Rozmieszczenie zapasów (Układanie gniazda) Istnieją dwa główne modele układania zapasów:

1. Układ dwustronny (na brodę): Najpełniejsze ramki (3,5–4 kg miodu) umieszcza się na skrajach, a ramki lżejsze (ok. 2 kg) w centrum, naprzeciwko wylotka. Tworzy to naturalne „łoże” dla kłębu w środku.
2. Układ jednostronny (kątowy): Najcięższa ramka trafia do jednej ze ścian (np. południowej), a kolejne ramki mają stopniowo coraz mniej miodu.

• Zasada krytyczna: Każda ramka pozostawiona w gnieździe musi zawierać minimum 2 kg miodu.

Krok 4: Zapewnienie dostępu do pierzgi

• Co: Ramki z pierzgą nie powinny znajdować się w samym centrum przyszłego kłębu, lecz obok ramek z zapasem węglowodanowym.
• Dlaczego: Czysta pierzga w środku kłębu może zadziałać jak izolator rozdzielający skupisko na dwie części, co prowadzi do osłabienia rodziny.

Krok 5: Ostatnie karmienie i uzupełnianie braków

• Kiedy: Karmienie należy zakończyć do połowy września (najpóźniej do 10–20 września), aby młode pszczoły zimowe nie zostały wypracowane przerobem syropu.
• Norma: Na każdą ramkę obsiadaną przez pszczoły powinno przypadać 2–2,5 kg zapasów (łącznie 18–25 kg na rodzinę).

Podsumowanie dla praktyka

Sukcesywne formowanie kłębu zimowego jest procesem autonomicznym dla rodziny pszczelej, jednak rola pszczelarza polega na stworzeniu optymalnej “sceny” dla tego zjawiska. Kluczem jest ścisłe gniazdo, obfite i jakościowe zapasy (wolne od miodu spadziowego, który powoduje biegunkę) oraz zapewnienie spokoju. Pamiętajmy, że błędy popełnione przy układaniu ramek we wrześniu są niemal niemożliwe do naprawienia w styczniu czy lutym bez narażania rodziny na śmierć z wychłodzenia.